تعداد جلسات فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو برای همه بیماران یکسان نیست. در برخی برنامههای توانبخشی، جلسات تحت نظارت در هفتههای ابتدایی، دو تا سه بار در هفته تنظیم میشوند؛ اما تعداد نهایی به دامنه حرکتی زانو، قدرت عضلات، توانایی راه رفتن، وضعیت جراحی و سرعت بهبودی بستگی دارد.
اگر بهتازگی جراحی تعویض مفصل زانو انجام دادهاید و رفتوآمد به کلینیک برایتان دشوار است، میتوانید برای بررسی شرایط دریافت فیزیوتراپی در منزل از همراه طب مشاوره بگیرید؛ اما پیش از آن، مطلب زیر را بخوانید تا بدانید برای بهبود عملکرد زانو بعد از تعویض مفصل چند جلسه فیزیوتراپی لازم است و این درمان، چگونه انجام میشود.
بعد از تعویض مفصل زانو چند جلسه فیزیوتراپی لازم است؟
مدت زمان فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو، عدد ثابت و مشخصی نیست که برای تمام بیماران مناسب باشد. برخی افراد به جلسات بیشتری نیاز دارند و برخی دیگر میتوانند بخش بیشتری از برنامه توانبخشی را پس از آموزش، بهصورت تمرین خانگی ادامه دهند. برای درک بهتر تعداد جلسات، به مثالهای زیر توجه کنید:
| برنامه فرضی فیزیوتراپی | تعداد کل جلسات |
|---|---|
| ۲ جلسه در هفته به مدت ۴ هفته | ۸ جلسه |
| ۲ جلسه در هفته به مدت ۶ هفته | ۱۲ جلسه |
| ۳ جلسه در هفته به مدت ۶ هفته | ۱۸ جلسه |
| برنامه طولانیتر با ارزیابی مجدد | متناسب با شرایط بیمار |
این جدول نحوه محاسبه تعداد جلسات را نشان میدهد و برنامه درمانی پیشنهادی برای همه بیماران نیست. چراکه ممکن است یک بیمار به جلسات کمتر یا بیشتری نیاز داشته باشد. از طرف دیگر، تعداد جلسات فیزیوتراپی حضوری یا خانگی را نباید با تعداد دفعات انجام تمرین اشتباه گرفت. بیمار ممکن است بین جلسات فیزیوتراپی نیز طبق برنامه اختصاصی خود تمرین کند. بنابراین بهترین راه برای تعیین تعداد جلسات فیزیوتراپی در منزل، ارزیابی اولیه و سپس بررسی پیشرفت بیمار در فاصلههای مشخص زمانی است.
عوامل تعیینکننده تعداد جلسات فیزیوتراپی بعد از تعویض زانو
تعداد جلسات توانبخشی پس از جراحی تعویض مفصل زانو به مجموعهای از عوامل جسمی، پزشکی و عملکردی بستگی دارد. این عوامل را میشود در دستههای زیر بررسی کرد.
۱. دامنه حرکتی زانو
پس از جراحی، بسیاری از بیماران در خم و صاف کردن زانو محدودیت دارند. فیزیوتراپیست دامنه حرکتی مفصل زانو را ارزیابی میکند و بر اساس میزان محدودیت و پیشرفت بیمار، برنامه درمان را تنظیم میکند. اگر خم یا صاف شدن زانو بهکندی پیشرفت کند، ممکن است ارزیابی بیشتر یا تغییر برنامه توانبخشی لازم باشد.
۲. قدرت عضلات ران
ضعف عضله چهارسر ران پس از تعویض مفصل زانو، عارضه شایعی است. این ضعف میتواند بلندشدن از صندلی، راه رفتن و حفظ تعادل را برای بیمار دشوار کند. پیشرفت تمرینهای تقویتی باید متناسب با تحمل بیمار باشد و افزایش خودسرانه شدت تمرین، همیشه به بهبودی سریعتر منجر نمیشود.
۳. وضعیت راه رفتن و حفظ تعادل
بیماری که هنوز برای ایستادن یا راه رفتن به کمک دیگران نیاز دارد، ممکن است به نظارت بیشتری نسبت به فردی که مستقل حرکت میکند، احتیاج داشته باشد. توانایی استفاده ایمن از واکر یا عصا، تغییر وضعیت و عبور از مسیرهای داخل خانه در تعیین برنامه فیزیوتراپی خانگی اهمیت دارد.
۴. درد، تورم و وضعیت زخم جراحی
درد و تورم میتوانند حرکت بیمار را محدود کنند. فیزیوتراپیست باید میان علائم مورد انتظار بعد از عمل و نشانههایی که به بررسی پزشکی نیاز دارد، تفاوت قائل شود. در صورت افزایش غیرطبیعی درد یا تورم، صرفاً اضافهکردن تعداد جلسات راهحل مناسبی نیست.
۵. سن، بیماریهای زمینهای و شرایط عمومی
سن بیمار بهتنهایی تعیینکننده مدت توانبخشی نیست؛ بااینحال، ابتلا به بیماریهایی مانند دیابت، مشکلات قلبی، ضعف عمومی یا اختلال در تعادل ممکن است بر نوع و شدت برنامه فیزیوتراپی اثر بگذارند. برای تنظیم این برنامه باید به نوع جراحی، تعویض کامل یا جزئی مفصل، جراحی همزمان هر دو زانو و محدودیتهای اعلامشده توسط جراح نیز توجه کرد.
۶. انجام تمرینهای تجویزشده در خانه
جلسات فیزیوتراپی تنها بخشی از برنامه توانبخشی هستند. اجرای صحیح تمرینهای اختصاصی بین جلسات نیز به همان اندازه مهم است؛ چرا که میتواند به حفظ و پیشرفت حرکت بیمار کمک کند. یادتان باشد که انجام منظم تمرینهای تجویزشده میتواند نیاز به برخی جلسات فیزیوتراپی را کاهش دهد؛ اما جایگزین ارزیابی تخصصی در بیماران نیازمند مراقبت نیست.
زمان شروع فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو
توانبخشی پس از تعویض مفصل زانو معمولاً از بیمارستان و در صورت پایدار بودن وضعیت بیمار، طی ۲۴ ساعت نخست پس از جراحی آغاز میشود. این مرحله با کمک تیم درمان انجام شده و بر حرکت ایمن، آموزش نشستن و برخاستن، شروع راه رفتن و آشنایی بیمار با تمرینهای مناسب تمرکز دارد.
پس از ترخیص از بیمارستان، ادامه برنامه فیزیوتراپی در خانه به وضعیت بیمار و دستور جراح بستگی دارد. بعضی بیماران تمرینهای خانگی آموزشدیده را ادامه میدهند و بعضی دیگر به جلسات منظم فیزیوتراپی تحت نظارت نیاز دارند. اگر بیمار پس از ترخیص هیچ برنامه توانبخشی مشخصی دریافت نکرده است، بهتر است برای تعیین زمان شروع و نوع تمرینها با تیم درمان تماس بگیرد یا درخواست ویزیت متخصص ارتوپد در منزل را ثبت کند.
توجه داشته باشید که شروع زودهنگام توانبخشی به معنای انجام تمرینهای شدید یا تحمل درد غیرعادی نیست!
مراحل فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو
توانبخشی پس از جراحی زانو معمولاً در چند مرحله پیش میرود. این مراحل از نظر زمانی انعطافپذیر هستند و میتوانند همزمان با یکدیگر هم انجام شوند؛ اما به طور کلی، فیزیوتراپی بعد از عمل جراحی در منزل در مراحل زیر انجام میشود:
| دوره تقریبی | اهداف اصلی توانبخشی |
|---|---|
| روزهای ابتدایی | حرکت ایمن، آموزش راه رفتن با وسیله کمکی، کنترل علائم و آموزش تمرینها |
| هفتههای ۱ تا ۲ | بهبود تدریجی خم و صاف شدن زانو، فعالسازی عضلات و تمرین جابهجایی |
| هفتههای ۳ تا ۶ | افزایش دامنه حرکتی، تقویت تدریجی عضلات، بهبود راه رفتن و تعادل |
| هفتههای ۶ تا ۱۲ | پیشرفت تمرینهای قدرتی و عملکردی، افزایش استقلال و فعالیت روزمره |
| ماههای بعد | ادامه تقویت عضلات، بهبود استقامت و بازگشت تدریجی به فعالیتهای مناسب |
مرحله اول؛ کاهش محدودیت حرکت و شروع راه رفتن
در هفتههای نخست، توانبخشی بیشتر بر حرکت ایمن، کاهش محدودیت عملکردی و جلوگیری از بیحرکتی غیرضروری تمرکز دارد. در این دوره، بیمار ممکن است هنوز از واکر استفاده کند یا هنگام بلندشدن از تخت به کمک نیاز داشته باشد. بنابراین تمرینها باید بهگونهای انتخاب شود که با وضعیت جراحی، درد و توانایی جسمی او هماهنگ باشد.
مرحله تقویت عضلات و بهبود دامنه حرکتی
با پیشرفت و بهبودی بیمار، تمرینهای تقویتی و کنترل حرکت اهمیت بیشتری پیدا میکنند. ممکن است فیزیوتراپیست از تمرینهای فعال، حرکات کمکی، تمرینهای تعادلی یا فعالیتهایی مانند نشستن و برخاستن استفاده کند. نوع تمرین و میزان فشار باید برای هر بیمار جداگانه تعیین شود.
مرحله بازگشت به فعالیتهای روزمره
در این مرحله، هدف فقط حرکت دادن مفصل نیست، بلکه بیمار باید بتواند از حرکت زانوی جدید در زندگی واقعی استفاده کند. راه رفتن در منزل، نشستن روی صندلی، استفاده از پلهها و انجام کارهای شخصی از معیارهای مهم ارزیابی تاثیر فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو در منزل هستند. باید در نظر داشت که بهبود کامل عملکرد، ممکن است چندین ماه طول بکشد و پایان جلسات منظم، الزاماً به معنای پایان تمرینهای توانبخشی نیست.
نحوه انجام فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو در منزل
معمولا، بیمارانی که نمیتوانند بهراحتی جابهجا شوند یا باید تمرینهای حرکتی را در محیط واقعی زندگی انجام دهند، از افراد نیازمند به فیزیوتراپی در منزل به شمار میروند. در این روش، فیزیوتراپیست پس از بررسی دستورات جراح و وضعیت بیمار، برنامهای متناسب با شرایط او را اجرا میکند.
ارزیابی در جلسه اول
در ارزیابی اولیه، مواردی مانند درد، تورم، دامنه حرکتی، قدرت عضلات، توانایی ایستادن، راه رفتن و حفظ تعادل بررسی میشوند. همچنین نوع جراحی، زمان انجام عمل، بیماریهای همراه و محدودیتهای پزشکی اهمیت دارند. اطلاعات حاصل از این ارزیابی به تعیین هدف درمان و برنامهریزی بهتر جلسات کمک میکند.
تمریندرمانی و آموزش حرکت
بسته به شرایط بیمار، برنامه میتواند شامل تقویت عضلات، بهبود دامنه حرکتی، آموزش راه رفتن، تمرین تعادل و اصلاح شیوۀ انجام فعالیتهای روزمره باشد. فیزیوتراپیست نحوه اجرای تمرینهای مناسب بین جلسات را نیز آموزش میدهد. همچنین ممکن است برای بهبودی بیمار و بازگشت سریعتر او به روتین زندگی، به کاردرمانی در منزل هم نیاز باشد.
باید توجه داشت که فیزیوتراپی با دستگاه برای همه بیماران ضروری نیست! برای مثال، دستگاه حرکت غیرفعال مداوم زانو (CPM) در تعویض کامل و بدون عارضه مفصل زانو بهصورت روتین توصیه نمیشود؛ تصمیم درباره شرایط خاص بر عهده تیم درمان است.
بررسی شرایط خانه
فضای خانه میتواند بر ایمنی بیمار تأثیر بگذارد. وجود فرش لغزنده، پلههای دشوار، مسیرهای باریک یا صندلی نامناسب، ممکن است خطر زمینخوردن را افزایش دهد. بررسی این شرایط و آموزش حرکت در محیط خانه، از مهمترین مزایای فیزیوتراپی خانگی است.
از حرکت با واکر تا رسیدن به عصا و راه رفتن مستقل
زمان کنار گذاشتن واکر یا عصا برای همه بیماران یکسان نیست. این تصمیم باید بر اساس قدرت عضلات، تعادل، توانایی تحمل وزن، کیفیت راه رفتن و دستور جراح گرفته شود. بسیاری از بیماران در هفتههای نخست از وسیله کمکی استفاده میکنند و با پیشرفت توانبخشی، میتوانند بهتدریج وابستگی خود را کاهش دهند.
در بعضی بیماران، حدود هفته ششم امکان بررسی راه رفتن بدون وسیله کمکی وجود دارد؛ اما این زمان قطعی نیست و مجوزی برای کنار گذاشتن خودسرانه واکر به شمار نمیرود. اگر زانو هنگام ایستادن خالی میکند، بیمار تعادل کافی ندارد یا راه رفتن همراه با لنگش شدید است، کنار گذاشتن زودهنگام وسیله کمکی میتواند خطرناک باشد.
نحوه تشخیص تعداد جلسات لازم برای فیزیوتراپی تعویض مفصل زانو
کافیبودن جلسات فیزیوتراپی با میزان پیشرفت بیمار و رسیدن به اهداف عملکردی سنجیده میشود، نه صرفاً تعداد مراجعات. فیزیوتراپیست میتواند در ارزیابیهای دورهای موارد زیر را بررسی کند:
- میزان خم و صاف شدن زانو نسبت به ارزیابی قبلی
- قدرت عضلات ران و توانایی کنترل زانو
- کیفیت راه رفتن و میزان وابستگی به وسیله کمکی
- توانایی نشستن، برخاستن و استفاده از پلهها
- تعادل و ایمنی در حرکت
- توانایی انجام صحیح تمرینهای تجویزشده
- میزان استقلال بیمار در فعالیتهای روزمره
برای ارزیابی دقیقتر، ممکن است از آزمونهای عملکردی استاندارد مانند زمان برخاستن و راه رفتن یا آزمون برخاستن از صندلی استفاده شود. توجه داشته باشید که کاهش درد بهتنهایی معیار کافی برای پایان فیزیوتراپی نیست. چرا که ممکن است درد بیمار کمتر شده باشد؛ اما هنوز ضعف عضلانی یا محدودیت حرکتی قابلتوجهی داشته باشد.
در مقابل، اگر بیمار به اهداف خود رسیده و قادر به اجرای ایمن برنامه مستقل باشد، ممکن است ادامه همان تعداد جلسات تحت نظارت ضرورتی نداشته باشد.
فیزیوتراپی تعویض مفصل زانو در منزل بهتر است یا کلینیک؟
انتخاب میان فیزیوتراپی در منزل و کلینیک باید براساس نیاز درمانی، ایمنی و توانایی جابهجایی بیمار انجام شود. هیچیک از این دو روش برای تمام بیماران برتری ندارد؛ اما میتوان مزایا و معایب فیزیوتراپی در منزل یا مرکز درمانی را در جدول زیر بررسی کرد:
| فیزیوتراپی در منزل | فیزیوتراپی در کلینیک |
|---|---|
| مناسب بیمارانی که رفتوآمد دشواری دارند | مناسب افرادی که امکان مراجعه ایمن دارند |
| امکان بررسی شرایط واقعی خانه | دسترسی بیشتر به تجهیزات ثابت و امکانات مرکز |
| تمرین فعالیتهای روزمره در محیط زندگی | امکان استفاده از برنامههای گروهی یا تخصصی |
| کاهش نیاز به جابهجایی بیمار | امکان استفاده از برخی امکانات تخصصی بیشتر |
فیزیوتراپی خانگی همیشه جایگزین خدمات بیمارستانی یا کلینیکی نیست؛ با این حال، میتوانید مطمئن باشید که با ثبت درخواست فیزیوتراپی در منزل از همراه طب، متخصصانی مجرب و حرفهای با وسایل پیشرفته و مجهز به منزلتان اعزام خواهند شد.
نکات تکمیلی فیزیوتراپی بیمار پس از جراحی تعویض زانو
مراقبت صحیح بین جلسات، بخش مهمی از توانبخشی بعد از تعویض مفصل زانو هستند. در این مسیر درمانی، بیمار و خانواده باید به چند نکته توجه کنند:
- تمرینها فقط مطابق برنامه اختصاصی جراح و فیزیوتراپیست انجام شود؛
- شدت یا تعداد تکرار تمرینها بدون هماهنگی افزایش پیدا نکند؛
- بیمار تا زمانی که لازم است باید از واکر یا عصا استفاده کند؛
- برنامه مراقبت از زخم و داروهای تجویزشده دقیقاً طبق دستور پزشک رعایت شود؛
- در صورت تجویز اقدامات کنترل تورم، روش صحیح آن از تیم درمان یاد گرفته شود؛
- مسیرهای رفتوآمد داخل خانه تا حد امکان ایمن و بدون مانع باشد؛
- از فشار شدید برای خم کردن زانو یا ماساژ عمیق ساق بدون تأیید فیزیوتراپیست، خودداری شود.
تمریندرمانی نباید باعث درد شدید، ناپایداری واضح مفصل یا تشدید غیرعادی علائم شود. بنابراین در صورت دیدن علائم خطر، باید توسط پزشک معاینه شوید.
علائم توقف فیزیوتراپی تعویض مفصل زانو و مراجعه به پزشک
برخی علائم پس از تعویض مفصل زانو نیازمند بررسی فوری هستند و نباید آنها را صرفاً به خشکی مفصل یا درد طبیعی بعد از عمل نسبت داد. رایجترین این علائم عبارتند از:
علائم احتمالی عفونت
تب، لرز، سرخی پوست در اطراف زخم، ترشح چرک، بازشدن زخم یا درد و تورم رو به افزایش، میتواند نشاندهندۀ عفونت باشد. در صورت مشاهده این علائم، باید بدون انتظار برای جلسه بعدی فیزیوتراپی، با جراح یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
علائم احتمالی لخته خون در پا
لخته خون در سیاهرگهای عمقی پا (Deep Vein Thrombosis) یکی از مهمترین عوارض بعد از جراحی زانو به شمار میرود. درد غیرمعمول ساق، تورم یکطرفه پا، گرمی یا تغییر رنگ پوست از علائمی هستند که به معاینه فوری پزشک نیاز دارند. در صورت شک به لخته خون، ساق پا را ماساژ ندهید و تمرینات فیزیوتراپی را متوقف کنید.
علائم اورژانسی زانو بعد از فیزیوتراپی
تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، غش یا سرفه خونی بعد از جراحی ممکن است نشانه عارضه خطرناکی مانند آمبولی ریه باشد. در صورت بروز این علائم، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. همچنین، اگر بیمار ناگهان قادر به تحمل وزن روی پایی که پیشتر روی آن راه میرفته نیست یا درد شدیدی پس از زمینخوردن دارد، باید از ادامه تمرین خودداری کرده و ارزیابی پزشکی فوری دریافت کند.
هزینه فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو در منزل
هزینه فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل زانو به تعداد جلسات موردنیاز، نوع خدمات درمانی، شرایط بیمار و امکانات لازم بستگی دارد. عوامل مؤثر بر هزینه فیزیوتراپی در منزل عبارتند از:
- تعداد جلسات تعیینشده پس از ارزیابی
- نوع اقدامات توانبخشی موردنیاز
- تجهیزات احتمالی و امکان تأمین آنها در خانه
- زمان و مکان درخواست خدمات
به همین دلیل هزینه دقیق باید پس از بررسی نوع فیزیوتراپی و شرایط بیمار اعلام شود. همچنین امکان استفاده از فاکتور رسمی برای بیمه تکمیلی وجود دارد؛ فقط توصیه میکنیم پیش از ثبت درخواست، از میزان تعهدات و مدارک موردنیاز برای بیمه فیزیوتراپی در منزل اطمینان پیدا کنید.
درخواست فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو در منزل
تعداد جلسات فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو باید بر اساس وضعیت واقعی بیمار تعیین شود، نه یک عدد ثابت. دامنه حرکتی، قدرت عضلات، کیفیت راه رفتن و میزان استقلال در فعالیتهای روزمره مهمترین معیارهایی هستند که روی تصمیمگیری درباره تعداد جلسات لازم تاثیر میگذارند.
برای بیمارانی که رفتوآمد دشواری دارند، دریافت خدمات فیزیوتراپی در منزل میتواند بخشی از برنامه توانبخشی باشد؛ مشروط بر اینکه از نظر پزشکی مناسب باشد. پس اگر خود یا یکی از اعضای خانوادهتان بهتازگی جراحی تعویض مفصل زانو انجام داده، میتوانید برای بررسی شرایط، دریافت مشاوره و هماهنگی خدمات فیزیوتراپی در منزل کرج و تهران، با همراه طب تماس بگیرید یا درخواست خود را در سایت ثبت کنید.
سؤالات متداول
۱. بعد از تعویض مفصل زانو چند جلسه فیزیوتراپی لازم است؟
تعداد ثابتی وجود ندارد. برنامه ممکن است شامل چند جلسه در هفته طی هفتههای ابتدایی باشد، اما تعداد نهایی باید بر اساس دامنه حرکت، قدرت عضلات، راه رفتن و پیشرفت بیمار تعیین شود.
۲. آیا ۱۰ جلسه فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو کافی است؟
برای بعضی بیماران ممکن است کافی باشد و برای بعضی دیگر خیر. تعداد ۱۰ جلسه بهتنهایی نشان نمیدهد که توانبخشی کامل شده است. ارزیابی عملکرد بیمار ضروری است.
۳. آیا بعد از تعویض مفصل زانو حداقل ۲۰ جلسه فیزیوتراپی ضروری است؟
خیر. حداقل ۲۰ جلسه یک الزام علمی همگانی برای تمام بیماران نیست. برخی بیماران جلسات کمتر و برخی جلسات بیشتری نیاز دارند.
۴. فیزیوتراپی بعد از تعویض زانو چند هفته طول میکشد؟
برنامههای توانبخشی معمولاً چندین هفته ادامه دارند و در بعضی بیماران طولانیتر میشوند. بهبود قدرت و عملکرد زانو ممکن است چند ماه زمان ببرد.
۵. آیا فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو را میتوان در منزل انجام داد؟
بله، برای بیمارانی که از نظر پزشکی شرایط مناسبی دارند، فیزیوتراپی در منزل میتواند گزینه مناسبی باشد. انتخاب محل درمان باید با توجه به نیازها و ایمنی بیمار انجام شود.
۶. اگر بعد از چند جلسه زانو هنوز خم نشود چه کنیم؟
باید علت محدودیت حرکت بررسی شود. درد، تورم، ضعف عضلات یا مشکلات دیگری ممکن است در این وضعیت نقش داشته باشند. بدون ارزیابی نباید فشار تمرینها را افزایش داد.
۷. آیا میتوان فقط با تمرین در خانه و بدون مراجعه به فیزیوتراپیست بهبود پیدا کرد؟
بعضی بیماران پس از آموزش و ارزیابی میتوانند بخش زیادی از توانبخشی را مستقل انجام دهند؛ اما تمرینهای عمومی اینترنتی جایگزین برنامه اختصاصی و نظارت لازم نیستند.
۸. آیا بعد از کاهش درد میتوان جلسات فیزیوتراپی را قطع کرد؟
کاهش درد بهتنهایی کافی نیست. دامنه حرکت، قدرت عضلات، تعادل و توانایی انجام فعالیتهای روزمره نیز باید بررسی شوند.
۹. آیا فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو درد دارد؟
ممکن است بعضی حرکات با ناراحتی خفیف و قابلتحمل همراه باشند، اما درد شدید یا تشدید غیرعادی علائم نباید نادیده گرفته شود. برنامه باید متناسب با وضعیت بیمار تنظیم شود.
۱۰. چگونه برای فیزیوتراپی بعد از تعویض زانو در منزل درخواست بدهیم؟
میتوانید از طریق تماس با همراهطب یا تکمیل فرم درخواست سایت، وضعیت بیمار و زمان انجام جراحی را اعلام کنید تا شرایط دریافت خدمت بررسی و هماهنگی لازم انجام شود.
منابع
